Авторлық құқық: фотосуретке кім иелік етеді, түсіндіреді Қазақстандық үйлену тойы фотографы
Жарияланған күні: 16 шілде 2026
Жыл сайын Қазақстанда соттар фотосуреттерге авторлық құқықты бұзу туралы ондаған істерді қарайды. Тек 2024-2025 жылдары бірнеше резонанстық шешімдер жарияланды: баспа үйі бір суретті рұқсатсыз пайдаланғаны үшін фотографқа 369 200 теңге төледі, сайт тоғыз фотосурет үшін 1,8 млн теңгеден астам төледі, ал Атырауда ЖШС-тен фотосуреттерді заңсыз пайдаланғаны үшін 3 млн теңгеден астам өндірілді.
Осы сандардың артында — суреттері рұқсатсыз пайдаланылған фотографтардың нақты оқиғалары. Бірақ түсірілімнен кейін фотосуретке кім иелік етеді? Заңнаманың нәзіктіктерін сарапшылармен және сот тәжірибесіндегі нақты мысалдармен бірге талдаймыз.
Шындық сәті: спуск батырған сәтте кім автор болады
Қазақстанда, әлемнің көптеген елдеріндегідей, фотосуреттің авторы — суретті өзінің шығармашылық еңбегімен жеке жасаған адам. ҚР «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Заңының 6-бабына сәйкес, автор деп шығарманы өзінің шығармашылық еңбегімен жасаған жеке тұлға танылады.
Бұл тәжірибеде нені білдіреді? Автор — спуск батырған және кадрды ойлап тапқан адам. Тапсырыс беруші емес, ассистент емес, камераны берген немесе түсірілімді төлеген адам емес. Тіпті клиент тұжырымдаманы ойлап тауып, референстарды таңдап, процесті толық бақылағанның өзінде де автор фотограф болып қалады.
Фотографиялық шығармалар Заңның 7-бабында авторлық құқық объектілеріне тікелей жатқызылған. Ал авторлық құқықтың пайда болуы үшін тіркеу немесе қандай да бір ресімдеу талап етілмейді — ол сурет жасалған сәтте автоматты түрде пайда болады.
Маңызды: «Ғылым, әдебиет және өнер шығармасына авторлық құқық оны жасау фактісінің күшімен пайда болады. Авторлық құқықтың пайда болуы және жүзеге асырылуы үшін шығарманы тіркеу, арнайы ресімдеу немесе қандай да бір формальдылықтарды сақтау талап етілмейді».
Құқықтың екі түрі: нені алып тастауға болмайды және нені беруге болады
Авторлық құқық екі санатқа бөлінетінін түсіну маңызды, және олардың тағдыры мүлде басқаша.
Жеке мүліктік емес құқықтар — ЕШҚАШАН берілмейді
Заңның 15-бабына сәйкес, бұл құқықтар ажырамас және авторда мәңгі қалады:
- Авторлық құқық — шығарманың авторы ретінде танылу құқығы
- Атау құқығы — нақты атын, бүркеншік атты көрсету немесе анонимді жариялау
- Қол сұғылмаушылық құқығы — ешкім рұқсатсыз өзгеріс енгізе алмайды
- Жария ету құқығы — тек автор шығарманы қашан және қалай жариялау керектігін шешеді
Тіпті фотограф фотосуретке барлық мүліктік құқықтарды сатса да, ол автор болып қала береді. Клиент бұл кадрды өзі түсірдім деп айта алмайды. Автордың келісімінсіз мағынаны бұрмалайтындай етіп суретті қиып алуға болмайды.
Мүліктік құқықтар — шарт бойынша берілуі мүмкін
Ал бұл құқықтар — әдетте клиентке немесе сатып алушыға берілетін нәрсе. Заңның 16-бабы автордың шығарманы кез келген тәсілмен пайдалану және табыс алу құқығын бекітеді. Дәл осы құқықтарды сатуға, лицензиялық шарт бойынша беруге немесе мұрагерлікке қалдыруға болады.
Бас миф: «Мен төледім — демек фотосуреттер менікі»
Тапсырыс берушілер арасында ең жиі кездесетін және ең қауіпті миф. Төлем фактісі барлық құқықтардың автоматты түрде берілуін білдірмейді. Клиент суреттерді тек фотографпен келісілген мақсаттарда ғана пайдалану құқығын алады.
Әдеттегі сценарий: клиент түсірілімге төлейді, дайын фотосуреттерді алады және олармен не қаласа соны жасай алады деп ойлайды. Ал заң бойынша — тек фотограф рұқсат еткен нәрсені ғана. Егер шартта басқаша көрсетілмесе, клиент:
- фотосуреттерді коммерциялық жарнамада пайдалана алмайды;
- оларды үшінші тұлғаларға бере алмайды;
- өзгерте, қиып ала немесе ретушь жасай алмайды;
- өзін суреттердің авторымын деп жариялай алмайды.
Фотографтардың тәжірибесінен: «Әдетте шартта немесе офертада фотографияларды қайда және қалай пайдалануға болатыны, оларды өңдеуге, қиып алуға немесе үшінші тұлғаларға беруге бола ма, фотографтың портфолиода жариялау құқығы бар ма — осының бәрі көрсетіледі».
Көпшілік оферта: фотографтарға арналған құқықтық лайфхак
Көптеген қазақстандық фотографтар бұрыннан көпшілік оферта жүйесіне көшкен. Бұл — сайтта орналастырылған ашық шарт, оның шарттарын клиент түсірілімге тапсырыс бергенде қабылдайды. Бұл ҚР Азаматтық кодексінің 395-бабына сәйкес жазбаша шартқа тең.
Тәжірибеде (үйлену тойы фотографтарының жеке тәжірибесінен) бұл былай жұмыс істейді:
- сайтта түсірілім шарттары орналастырылған;
- клиент күнді броньдайды және шарттармен келіседі;
- офертада: клиент фотосуреттерге мүліктік құқықтарды алады (жариялай алады, жарнамада пайдалана алады, өңдей алады), бірақ авторлық құқықтар фотографта қалады;
- фотограф клиенттен жазбаша тыйым болмаса, фотосуреттерді портфолиода пайдалану құқығын өзіне қалдырады.
Бұл екі тараптың да уақытын, ақшасын және жүйкесін үнемдейді.
Бейнеге құқық: қорғаудың бөлек қабаты
Тағы бір маңызды аспект — өз бейнесіне құқық. ҚР Азаматтық кодексінің 145-бабы: ешкімнің оның келісімінсіз қандай да бір адамның бейнесін пайдалануға құқығы жоқ.
Бұл дегеніміз, тіпті фотограф керемет портрет түсірсе де, оны жай ғана портфолиоға шығара алмайды немесе үшінші тұлғаларға сата алмайды. Суреттегі адамның келісімі қажет. Ерекшелік — егер адам ақылы түрде поза берсе, немесе түсірілім қоғамдық орында жүргізіліп, адам басты нысан болмаса.
Үйлену тойы фотографтары үшін бұл әсіресе өзекті — портфолиода фотосуреттерді жариялауға келісімді шартта жазып қойған дұрыс.
Бұзушылық қанша тұрады: соттардағы нақты сомалар
Қазақстандағы сот тәжірибесі көрсеткендей, фотографтың авторлық құқығын бұзу бұзушыға бірнеше сурет үшін 369 200-ден 3,6 млн теңгеге дейін тұруы мүмкін.
| Іс | Өтемақы сомасы | Сурет саны |
|---|---|---|
| Баспа үйі фотоны рұқсатсыз пайдаланды | 369 200 теңге (100 АЕК) | 1 фото |
| Сайт фотоны автордың келісімінсіз жариялады | 369 200 теңге (100 АЕК) | 1 фото |
| Алматылық фотограф vs ЖШС | ~1,8 млн теңге (500 АЕК) | 9 фото |
| ҚБ vs «Атырау-Ақпарат» ЖШС | ~3,6 млн теңге (900 АЕК) | 9 фото |
*АЕК — айлық есептік көрсеткіш (2026 жылы 1 АЕК = 3 692 теңге)
Істердің бірінде сот жауапкердің фотосуреттің интернетте ашық қолжетімді болғаны туралы дәлелін қабылдамады. Сот еркін пайдалануға тек автордың атын және қарыз алу көзін міндетті түрде көрсете отырып және бұл қалыпты пайдалануға зиян келтірмеген жағдайда ғана жол берілетінін көрсетті.
Лайфхактар: фотосуреттерді қалай қорғауға және басқалардікін бұзбауға болады
Фотографтар үшін:
- Сайтта көпшілік офертаны пайдаланыңыз — бұл құқықтық тұрғыдан күшті құрал
- Фотосуреттерді пайдалану шарттарын түсірілімге дейін жазыңыз, әсіресе көп қонақтары бар үйлену тойында түсірсеңіз
- Түпнұсқаларды (RAW) сақтаңыз — олар сотта авторлықты дәлелдеуге көмектеседі
- Портфолиода жариялайтын фотосуреттерге су белгісін қойыңыз
- Түсірілімнің басты нысаны болып табылатын адамдардан жариялауға келісім алыңыз
Клиенттер үшін:
- Төлем = толық құқықтар деп ойламаңыз — бұл олай емес
- Фотосуреттерді пайдалану шарттарын түсірілімге дейін нақтылаңыз
- Эксклюзивті құқықтар (фотограф сіздің суреттеріңізді жарияламауы үшін) қаласаңыз — бұл бөлек талқыланады және әдетте құнға әсер етеді
- Фотосуреттерді әлеуметтік желілерде немесе сайттарда жариялағанда автордың атын көрсетіңіз — бұл тек сыпайы ғана емес, сонымен қатар заңды талап
Фотографтар мен модельдерді іздеу арналарын салыстыру
Қазақстанда кәсіби фотограф немесе модель іздеу қажет болғанда, бірнеше жол бар. Олардың артықшылықтары мен кемшіліктерін талдап көрейік.
Әлеуметтік желілер (Instagram, Facebook)
Артықшылықтары: үлкен таңдау, портфолионы бірден көруге болады, байланысу оңай. Кемшіліктері: тексеру жүйесі жоқ, адал емес орындаушыларға тап болу қаупі, салыстыру қиын, бәрі шашыраңқы.
Фриланс биржалары мен хабарландыру тақталары
Артықшылықтары: кіру шегі төмен, бюджеттік нұсқаларды табуға болады. Кемшіліктері: кепілдіктердің болмауы, портфолионың түпнұсқалығын тексеру қиын, құқықтық қорғау жоқ.
Жеке ұсыныстар және ауызша хабарлама
Артықшылықтары: тексерілген нұсқа, «өз» адамдарына сенім. Кемшіліктері: таңдау шектеулі, әрқашан қолайлы маман бола бермейді, салыстыру ыңғайсыз.
Мамандандырылған агенттіктер мен агрегаторлар (соның ішінде Caramel Agency)
Артықшылықтары: тексерілген профильдер, нақты мамандану, құқықтық айқындық, қалалар бойынша ыңғайлы іздеу, рейтингтер жүйесі. Кемшіліктері: жеке мамандарға қарағанда қымбатырақ болуы мүмкін, бірақ сенімділік үшін төлейсіз.
| Сипаттама | Әлеуметтік желілер | Биржалар | Ұсыныстар | Агрегаторлар (Caramel) |
|---|---|---|---|---|
| Таңдау | Үлкен | Үлкен | Шектеулі | Үлкен, құрылымдалған |
| Тексеру | Жоқ | Минималды | Жоқ | Бар (модерация) |
| Құқықтық қорғау | Жоқ | Жоқ | Жоқ | Бар (шарттар, оферталар) |
| Іздеу ыңғайлылығы | Төмен | Орташа | Төмен | Жоғары (сүзгілер, қалалар) |
| Баға | Төменнен жоғарыға | Төмен | Кез келген | Нарықтық (айқындықпен) |
| Тәуекелдер | Жоғары | Жоғары | Төмен | Минималды |
Қазақстанда фотограф немесе модель қажет болса
Түсірілімге — үйлену тойына, портретке, коммерциялық немесе модельдік түсірілімге — кәсіби маман іздегенде, орындаушыны таңдауда үнемдеу авторлық құқықтармен, сапамен немесе тіпті сот істерімен проблемаларға әкелуі мүмкін екенін түсіну маңызды.
Caramel Agency — бұл Қазақстанның әртүрлі қалаларынан тексерілген фотографтар мен модельдер жиналған агрегатор. Әлеуметтік желілерден айырмашылығы, мұнда сіз аласыз:
- Айқын жұмыс шарттары — барлық профильдер модерацияланады
- Құқықтық тазалық — фотосуреттерге құқықтарды бірден талқылауға болады
- Ыңғайлы іздеу — мамандану, қала және түсірілім түрі бойынша
- Екі тараптың да қорғалуы
Сіздің қалаңыздағы модельдер мен фотографтар
Қысқаша маңыздысы
- Фотоның авторы — суретті жасаған адам (фотограф), тіпті түсірілімді клиент төлегеннің өзінде
- Жеке мүліктік емес құқықтар (авторлық құқық, атау құқығы, қол сұғылмаушылық құқығы) сатылмайды және берілмейді
- Мүліктік құқықтар шарт бойынша берілуі мүмкін — және тек осы жағдайда ғана клиент фотоны пайдалану құқығын алады
- Жай ғана түсірілімге төлем фотоны коммерциялық пайдалануға автоматты құқық бермейді
- Көпшілік оферта — фотографтарға арналған ыңғайлы құрал, әр клиентпен бөлек шарт жасасудан босатады
- Қазақстандағы сот тәжірибесі көрсеткендей, авторлық құқықты бұзу үшін 369 200-ден 3,6 млн теңгеге дейін төлеуге болады
- Фотограф немесе модель таңдағанда тексерілген агрегаторларды пайдаланған дұрыс — олар құқықтық қорғауды және айқындықты қамтамасыз етеді
Бұл мақала ақпараттық сипатта және заңдық кеңес болып табылмайды. Нақты құқықтық мәселелерді шешу үшін білікті заңгерге жүгінуді ұсынамыз.